Aleksander Sapieha
...wychowanek gabinetu historii naturalnej w Siemiatyczach.
Okres Oświecenia był czasem, w którym bardzo wyraźnie uwidoczniło się zamiłowanie do kolekcjonerstwa i gromadzenia różnych ciekawostek fauny i flory. W Polsce zainteresowania w tym kierunku podyktowane były bądź panującą wówczas modą, bądź też nieodzowną potrzebą. Owe “gabinety osobliwoś
ci przyrodniczych” zakładane były głównie w domach magnackich, z niemałym nakładem finansowym właścicieli.Wprawdzie żadna z tych oryginalnych kolekcji nie przetrwała w swej pierwotnej formie do dnia dzisiejszego, znane są nam głównie nazwiska ich wielkich właścicieli (król Stanisław August Poniatowski, A.Tyzenhauz, A.K.Czartoryski, M.K.Radziwiłł). Jednak właścicielką największej kolekcji była księżna Anna Paulina Jabłonowska.
O znaczeniu jej zbiorów przyrodniczych napisano już dużo. Wiadomo, że korzystało z nich wielu przyrodników i innych niepospolitych umysłów polskiego Oświecenia. Jednym z nich był Aleksander Sapieha (1773 – 1812), syn Józefa Sapiehy i Teofili z Jabłonowskich. Jak podaje Z.Wójcik, autor biogramu zamieszczonego w PSB (T.XXXIV, z.4, s.569-
572), mieszkał on u ciotki Anny Jabłonowskiej w Siemiatyczach i w Kocku od 1777 roku.Okres pobytu głównie w pałacu siemiatyckim i korzystanie z dobrodziejstw swej protektorki miał niebagatelny wpływ na rozwój formacji umysłowej późniejszego przyrodnika. Tu miał nieograniczony dostęp do fachowej literatury, którą studiował pod czujnym okiem zatrudnionych przez Jabłonowską nauczycieli. Można także przypuszczać, że niejednokrotnie młody Sapieha był gościem bogatego gabinetu historii naturalnej swej ciotki
. Przebywając w pałacu mógł często przechadzać się po salach wypełnionych po brzegi “dziwami natury”. Zapewne był także świadkiem rozrastania się owej wyjątkowej kolekcji. Potwierdzenie tych przypuszczeń odnajdujemy w korespondencji A. Sapiehy i A. Jabłonowskiej zarówno ze zbiorów Biblioteki Czartoryskich w Krakowie (opracowanej przez Z. Wójcika) jak też Biblioteki im.H.Łopacińskiego w Lublinie (badanej przez autorkę artykułu).Zainteresowania geologiczne Sapiehy brały swój początek głównie z bezpośrednich obserwacji okazów zgromadzonych w gabinecie, jak również z eksperymentów przeprowadzanych pod kierunkiem i za zgodą prywatnych nauczycieli. Młody umysł kształtowany był także dzięki specjalnie przygotowanemu programowi domowego nauczania, obejmującemu
w przeważającej mierze nauki przyrodnicze. Księzna Anna Jabłonowska zapewniła jak najlepsze warunki edukacji domowej, począwszy od dobranej kadry nauczycielskiej, na bogatym zasobie swojego gabinetu i biblioteki skończywszy.Ogromny wkład ciotki w należyte wykształcenie Aleksandra, w krótkim czasie zaowocowało jego postępami w dziedzinie geologii i przyrodoznawstwa.
W latach późniejszych Aleksander Sapieha już jako wytrawny badacz, podobnie jak Staszic, przyczynił się do rozwoju i działalności warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Gabinety historii naturalnej odgrywały w epoce Oświecenia wielką rolę w szerzeniu wiedzy przyrodniczej. Były niemym świadkiem początków karier naukowych wielu cenionych przyrodników tamtego czasu. Warto pamiętać, iż jedną z takich osób był Aleksander Sapieha – wychowanek gabinetu historii naturalnej w Siemiatyczach.
Hanna Maciejewska
Bibliografia